Για δύο δευτερόλεπτα (κριτική)

[ γράφει ο Πάνος Γιαννάκαινας ]

Rachel Joyce

Μετά το καθηλωτικό Το απίστευτο προσκύνημα του Χάρολντ Φράι, η Ρέιτσελ Τζόις (Rachel Joyce) αναβαπτίζει τους αναγνώστες της στον μικρόκοσμο της ανθρώπινης ψυχής, μέσα από τις σελίδες ενός δεύτερου βιβλίου όπου, σε πείσμα θαρρείς του τίτλου του, καταφέρνει να συρρικνώσει όλα τα λανθάνοντα νήματα της ψυχολογίας ενός παιδιού και των σκέψεών του, καθώς παρατηρεί τον κόσμο, και στην συνέχεια να τα διαστείλει σ΄ ένα μυθιστόρημα περίπου 500 σελίδων!

Το Για δύο δευτερόλεπτα δεν είναι ούτε «εύκολο» ανάγνωσμα ούτε «στεγνή» πεζογραφία. Απαιτεί «δόσιμο» από τον αναγνώστη του, αφοσίωση και περίσκεψη. Αντ΄ αυτών, εκπληρώνει την αρχική υπόσχεση που η καθιερωμένη πλέον Joyce ξέρει να δίνει: Αταλάντευτη αφηγηματική ροή, τέλεια χαρακτηρολογία, πιστή και φυσική περιγραφή, νοηματική και συναισθηματική εμβάθυνση, λογοτεχνική πληρότητα και τίμια χωροχρονική δομή -και όλα αυτά μέσω μια απλής, ανεπιτήδευτης γραφής, ενός προσωπικού στιλ απαράμιλλου, που συγκλονίζει τον αναγνώστη από τις πρώτες κιόλας σελίδες, μετουσιώνοντας τα βιώματα των ηρώων της και ανάγοντάς τα σε κοινές, διαχρονικές εμπειρίες.

Θεμελιώδη θέση σε τούτο το βιβλίο τής Joyce κατέχει η πρόσθεση, το 1972, δύο χρονικών δευτερολέπτων -συνθήκη αναγκαία εξαιτίας τής επικείμενης τότε εισόδου της Βρετανίας στην ΕΟΚ, που συντελέστηκε την 1η Ιανουαρίου του 1973. Η συγγραφέας μετέρχεται ένα τέχνασμα προκειμένου να θεμελιώσει την γενεσιουργό αιτία του μύθου της. Ή, πιο σωστά, να προσδώσει στον μύθο της την απαραίτητη ευλογοφάνεια για να κινηθούν οι πρωταγωνιστές: Ο μαθητής του σχολείου Μπάιρον, βασικός πρωταγωνιστής, πνεύμα ανήσυχο και καταπιεσμένο, και ο καταθλιπτικός, μόνιμα αγχωμένος Τζιμ, με τις αγωνιώδεις εμμονές του και το βαρύ ιστορικό κρίσεων και ξεσπασμάτων, άκακος, ωστόσο σπρωγμένος στο περιθώριο κυρίως λόγω της διαφορετικότητάς του.

Ο πρώτος περιβάλλεται από μητρική στοργή, ζει στο ακριβό σπίτι που ο πατέρας Σίμον έχει εξασφαλίσει για την οικογένεια, χαίρει προνομίων ενός πρωτότοκου, καθώς η μικρότερη αδελφή του, η Λούσι, μοιάζει ανήμπορη να παγιδεύσει πάνω της το αμέριστο ενδιαφέρον των δύο γονιών. Έτσι, όλη η αυστηρότητα του απαιτητικού πατέρα επικεντρώνει σε αυτόν και ο ίδιος πασχίζει ν΄ ανταποκριθεί στον ρόλο που του έχει ανατεθεί: Να αριστεύσει και να κερδίσει υποτροφία σπουδών, ακολουθώντας τα πατρικά πρότυπα και τις επιτυχείς μεθόδους για μια λαμπρή μελλοντική καριέρα.

Rachel Joyce

Ωστόσο, ο Τζιμ ζει σε τροχόσπιτο, μοναχικά, χωρίς οικογένεια και φίλους. Η ζωή τού έχει στερήσει την γεύση των χειλιών των κοριτσιών, την καθημερινή συναναστροφή με παρέες, την κανονικότητα. Τα περισσότερα χρόνια του τα πέρασε σε ίδρυμα, κατά καιρούς έβγαινε στον πραγματικό κόσμο αλλά πάντα κατέληγε, προς ανακούφισή του, πίσω στους γκρίζους τοίχους και την μυρωδιά του αντισηπτικού. Ο κόσμος γι΄ αυτόν αποτελείτο κυρίως από νοσοκόμες και γιατρούς, κι αργότερα, όταν πια αφέθηκε να ζει στο τροχόσπιτό του, από κατσαρολικά, κουζίνες και έπιπλα, με τα οποία συνομιλούσε σαν να είχαν ψυχή!

Στο «κάδρο» μπαίνουν η μητέρα του Μπάιρον, Νταΐάνα, μια φιλήσυχη τυπική Αγγλίδα της δεκαετίας τού ΄70, που ενώ ασφυκτιά με τον ρόλο τής πιστής συζύγου και καλής νοικοκυράς δεν τολμά να σηκώσει ανάστημα, και ο συμμαθητής και φίλος του γιου της, ο «μικρομέγαλος» Τζέιμς που για τα πάντα έχει άποψη και μπορεί να κρίνει με ωριμότητα, ώστε, εκτός από επιρροή, ασκεί στον Μπάιρον και μια ακατανίκητη μαγεία.

Τέλος, μια σειρά προσώπων εντάσσουν τον αναγνώστη στην καθημερινότητα της εποχής, σε μια Αγγλία που μαίνεται από κοινωνικοοικονομικές αναταραχές και διασπαστικές τάσεις λόγω του ζητήματος με την Ιρλανδία (IRA): Οι μητέρες των συμμαθητών του Μπάιρον, γυναίκες απλές και δύσπιστες προς τις εξελίξεις που λαμβάνουν χώρα σε μια Ευρώπη που μεταλλάσσεται διαρκώς, «αγκυροβολημένες» θαρρείς στον πατρώο συντηρητισμό, «δύσκαμπτες» και «μαλθακές», αρνητικές σε νεωτερισμούς σε βαθμό να θεωρούν κάθε τι μοντέρνο ως απαράδεκτα προκλητικό κι επικίνδυνο, και τα εργαζόμενα στην καφετέρια, όπου και ο Τζιμ κερδίζει το ψωμί του, κορίτσια με τις ανατρεπτικές νεανίζουσες συμπεριφορές και την χαλαρότητα των ανθρώπων που ξέρουν ότι αποτελούν το μέλλον…

Rachel Joyce

Η πρόσθεση λοιπόν των δύο δευτερολέπτων λειτουργεί διασταλτικά στην νόηση του μικρού Μπάιρον ο οποίος σχεδόν πανικοβάλλεται, επειδή του είναι αδύνατον να κατανοήσει την νέα αλληλουχία των πραγμάτων: Τι θα συμβεί στο διάστημα αυτό των δύο δευτερολέπτων, που άλλως δεν επρόκειτο να συμβεί; Κι αν τελικά τα γεγονότα «στριμωχτούν» ενόψει όσων συμβούν μέσα σε αυτό το απειροελάχιστο χρονικό περιθώριο των δύο δευτερολέπτων, ποια γεγονότα θα πρέπει, τάχα, να «ακυρωθούν», να αφανιστούν ως μηδέποτε γενόμενα, ώστε να μην διασαλευθεί η τάξη των πραγμάτων;

Τι θα μπορούσε να σημαίνει αυτή η χρονοκάψουλα των δύο δευτερολέπτων, που τόσο τρομάζει τον μικρό Μπάιρον; Είναι η απώλεια που συνήθως σκιάζει τις ψυχές μας, η αφαίρεση που μας φέρνει μετέωρους στην αβεβαιότητα, που ενθρονίζει μέσα μας και διαιωνίζει τον φόβο; Αλλά γιατί η Joyce ακολουθεί αντίστροφη ρότα και χρησιμοποιεί το πρόσχημα της πρόσθεσης για να φτάσει στον ίδιο προορισμό;

Ο υποψιασμένος αναγνώστης, εκεί, λίγο μετά την μέση της εξιστόρησης, αρχίζει να βλέπει ξεκάθαρα το εξαίσιο τρικ της συγγραφέως. Το τώρα του Τζιμ με το τότε του Μπάιρον ευθυγραμμίζονται σε μία και μόνο ύπαρξη: Ο τζιμ αποτελεί το μέλλον του μικρού Μπάιρον, την κατάληξή του πιο σωστά. Είναι ο ίδιος άνθρωπος, που απλώς λύγισε υπό το άχθος μιας ζωής που, τελικά, ισοπέδωσε τα «τραπουλόχαρτα» των ονείρων και προσδοκιών του. Ο αιφνίδιος θάνατος της μητέρας, η αυτοκτονία της, αφήνει βαθιά σημάδια στον μικρό που, μέσα στην αθωότητα της ηλικίας του, αναλαμβάνει την ευθύνη της αδράνειας. Όχι, σκέπτεται τότε το παιδί, δεν έκανε όσα έπρεπε, όσα ίσως μπορούσε, προκειμένου να αποφευχθεί το μοιραίο. Και η επίπλαστη αυτή ευθύνη συνοδεύει σε όλη του την ζωή τον μικρό. Άντρας σωστός πια, έχοντας αλλάξει τ΄ όνομά του σε μια απεγνωσμένη προσπάθεια να σβήσει το παρελθόν, πιστεύει πως θα μπορέσει ν΄ απαλλαγεί από το άχθος της ενοχής που συνθλίβει την ζωή του. Δεν ψάχνει για συνενόχους, δεν ερμηνεύει τα γεγονότα με την λογική των απλών ανθρώπων. Αφήνεται στην κρίση του συμπαντικού χρόνου, στην αιώνια σχέση αιτίου – αιτιατού που καθορίζει τις νομοτέλειες στα των ανθρώπων…

Ίσως να έφταιγαν εκείνα τα δύο επιπρόRachel Joyceσθετα δευτερόλεπτα -χρόνος αρκετός για το «είναι» και «δεν είναι». Δυο δευτερόλεπτα είναι αρκετά για να αλλάξει η ρότα τού κόσμου, ν΄ ανατείλει το φως ή να κυριαρχήσει το σκοτάδι. Δύο δευτερόλεπτα αρκούν για την ανακάλυψη του σημείου «μηδέν» -εκεί όπου η επίγνωση του φόβου παραμερίζει τα σκότη του και ορθώνει μια προστατευτική, λυτρωτική τοιχοποιία όμοια με αυτήν των μεγάλων ανθρώπων, των εμβαπτισμένων στην υποκρισία, τον καθωσπρεπισμό, την συγκαταβατικότητα και την κατά συνθήκην υποταγή.

Η Ρέιτσελ Τζόις μάς παρέδωσε ένα βιβλίο – διαμάντι της σύγχρονης Λογοτεχνίας. Και δεν είναι διόλου παράξενο που ο συγκεκριμένος τίτλος ανήκει στην λίστα των εκδόσεων Κλειδάριθμος -άλλωστε έχουμε συνηθίσει πια να μην νιώθουμε έκπληξη για την συνέπεια τόσο στην επιλογή όσο και στην έκδοση ανάλογων τίτλων από τον εν λόγω εκδοτικό οίκο.

Το ελληνικό αναγνωστικό κοινό θα έπρεπε να αισθάνεται ιδιαίτερα τυχερό που του δίνεται η ευκαιρία ν΄ απολαύσει τόσο εξαίσια αναγνώσματα!

 

Εκδοτικός Οίκος

Διαβάστε επίσης...

Please wait...

Εγγραφείτε στο newsletter μας

Ενημερωθείτε για όλα τα νέα του βιβλίου κατευθείαν στο e-mail σας. Εγγραφείτε τώρα!