Το φάντασμα της όπερας (κριτική)

[ γράφει η Ελισσάβετ Δέδε ]

Γράφτηκε το 1908 -κι όμως 108 χρόνια μετά συνεχίζει να μαγεύει παγκοσμίως με τη ζοφερή του σαγήνη και τους αξεπέραστους, ευρηματικούς χαρακτήρες, είτε μέσα από απειράριθμες μεταφράσεις είτε πάνω στη θεατρική σκηνή ή το πανό του σινεμά.

Ασφαλώς πρόκειται για το Το Φάντασμα της Όπερας, του Γάλλου συγγραφέα Γκαστόν Λερού (Gaston Leroux) -ένα θρυλικό μυθιστόρημα γοτθικού μυστηρίου, που αποτέλεσε έμπνευση για το κορυφαίο (ομώνυμο) μιούζικαλ όλων των εποχών!

Gaston Leroux

Τέλη 19ου αιώνα, η Όπερα του Παρισιού κυοφορεί στα πέτρινα σπλάχνα της ένα θανάσιμο μυστικό που απειλεί τον αστραφτερό της κόσμο. Ένας κόσμος παράλληλος, ένα άβατο που κρύβει μίσος, με τη μυστική του λίμνη να καθρεφτίζει την τερατώδη όψη εκείνου, μακρυά από τα αδιάκριτα βλέμματα…

Ανεξήγητα ατυχήματα σε σχέση με το «απαράβατο Θεωρείο 5» της Όπερας Γκαρνιέ σκορπίζουν τον θρύλο του «φαντάσματος», τη στιγμή που εκεί καταφθάνει η αφελής ταλαντούχα Κριστίν Νταέ. Η μυστηριώδης παρουσία που κινεί τα νήματα στον μικρόκοσμο της Όπερας γίνεται τελικά ο σπουδαίος δάσκαλος για την ανύποπτη Κριστίν, ο «άγγελος της μουσικής» που την μυεί στην Τέχνη και την οδηγεί ως την απόλυτη επιτυχία.

Ωστόσο, μια απαγωγή αποκαλύπτει πως πίσω από το «φάντασμα» κρύβεται μια ασύλληπτη ανθρώπινη τραγωδία κι ένα παράφορο πάθος που απειλεί να τινάξει τα πάντα στον αέρα. Κι αυτό που θα μείνει στο τέλος είναι -τρομακτικός και ουράνιος μαζί- ο Ύμνος του «Έρωτα- Θριαμβευτή»…

Δεν χρειάζονται ιδιαίτερες συστάσεις για το πασίγνωστο Φάντασμα της Όπερας του Γκαστόν Λερού. Πρόκειται για τον λαμπρότερο συνδυασμό αστυνομικού θρίλερ και ψυχογραφήματος, διαποτισμένου με έναν γοτθικό ρομαντισμό που σπαράσσει την καρδιά σου έως τα τρίσβαθα! Μια αγωνιώδης περιπλάνηση στα άδυτα του εγκλήματος και της ανθρώπινης ψυχής, ένας ύμνος στη μουσική και τον έρωτα!

Το Το φάντασμα της Όπερας αποτελεί την τρανότερη απόδειξη πως η αστυνομική Λογοτεχνία μπορεί πραγματικά ν΄ αγγίξει όλο το μεγαλείο του κλασσικού, ν΄ ανυψωθεί έως τη φιλοσοφία και να συγκινήσει τελικά τον καθένα -όχι μονάχα το «εξειδικευμένο» κοινό της.

Όνειρο και δράμα, φαντασία και αγωνία ισορροπούν ιδανικά σε μια πρωτότυπη σύνθεση. Σκηνικό του δράματος στο βιβλίο του Λερού είναι η επιβλητική Όπερα Garnier του Παρισιού. Απόλυτα εναρμονισμένο, δηλαδή, με την επικαιρότητα του 1908, όταν η Όπερα του Παρισιού ήταν ένα ακριβό στολίδι χλιδής κι ένας ναός της Τέχνης -σύμβολο ένδοξο της πολιτισμικής άνθισης ολόκληρης της Γαλλίας.

Όμως εδώ, τίποτα δεν είναι όπως φαίνεται. Κουρτίνες από ακριβό ύφασμα -πορφυρές από το βελούδο ή το αίμα; Ένας βαρύτιμος πολυέλαιος, που σαν μετεωρίτης φλεγόμενος σηματοδοτεί τον όλεθρο. Οι κατακόμβες αναστενάζουν από οδύνη. Μια σκιά παραμονεύει τη μικρή, εκκολαπτόμενη σοπράνο. Κι όσο αγωνιούμε για τη αδιόρατη απειλή, μας τυλίγουν βιολιά, ο στιβαρός ήχος του κλειδοκύμβαλου και η θεόπνευστη λύρα του Ορφέα…

Gaston Leroux

Ο Γκαστόν Λερού μάς σεργιανά στο μεγαλείο της Μουσικής και πλέκει αριστοτεχνικά τον εφιάλτη, αξιοποιώντας ως αλληγορικές ψηφίδες του παζλ αριστουργήματα της κλασσικής Μουσικής και του Θεάτρου. Ο συγγραφέας ξεδιπλώνει λοιπόν το δράμα του, μέσα από την παραβολική παρουσίαση έργων, όπως η Μαργαρίτα του Γκονέ, ο κολασμένος Φάουστ, η στοιχειωμένη Κοπέλια, ο Σικελικός Εσπερινός τού Βέρντι, η Λουκρητία Βοργία, ενόσω ο δικός του «νεκρός» προσδοκά ως άλλος Λάζαρος την ανάστασή του. Και ουσιαστικά δεν μπορούμε να είμαστε βέβαιοι για το εάν ο συγγραφέας εννοεί τον «Λάζαρο του Σούμπερτ ή τη σύνθεση La Resurrection de Lazare από τον Raoul Pugno στα 1879…

Η Μουσική στον Λερού είναι ένα πέρασμα στο ιερό άβατο, όπου θέση έχει μόνο η εκδίκηση και η οδύνη. Εδώ, το Τραγούδι της Ζωής συμπλέκεται με τις συγχορδίες του Άδη, όσο καταβυθιζόμαστε στα άδυτα της Όπερας, σ΄ έναν κόσμο βγαλμένο από τη Θεία Κωμωδία του Dante Alligueri! Και σαν χορός σε αρχαία τραγωδία, διαβαίνουν τούτο το αναπόδραστο Καθαρτήριο πρόσωπα μοναδικά, αποζητώντας τον χαμό ή τη λύτρωση: Ο παράφορος Ραούλ (Raoul, Vicomte de Chagny), που αναζητά τον αδελφό του και τον παιδικό του έρωτα, η μαντάμ Ζυρί και ο σπινθηροβόλος, ο εξωτικός Πέρσης, παντεπόπτης θαρρείς, με την απόκρυφη γνώση μιας «Αριάδνης» να φωτίζει σαν λάμπα θυέλλης έναν λαβύρινθο ανελέητα θανάσιμο. Και η αέρινη, η εύθραυστη Κριστίν Νταέ (Christine Daae) σε δίλημμα: Ένας έρωτας γήινος, αθώος και τρυφερός, από τη μια, η ιερή φρίκη, η πρόκληση του απόλυτου, απ΄ την άλλη…

Μια πρόκληση αθανασίας, τόσο εκθαμβωτικά δυσβάσταχτη στη θνητή φύση, την προορισμένη για την ασφάλεια του μέτριου! Κριστίν, Ραούλ, Πέρσης -ναυαγοί της Στύγας όλοι τους, προσμένουν την ετυμηγορία του σκοτεινού βαρκάρη που κινεί τα νήματα της ζωής και του θανάτου. Μια ετυμηγορία που εκκινεί από το μίσος και ζητά την απάντηση στην απώτατη Αγάπη. Κι αυτός δεν είναι παρά ο Έρικ, ο αιρετικός πρωταγωνιστής που όμοιό του δεν έχει στα λογοτεχνικά χρονικά!

Ο Έρικ είναι ένα πλάσμα βγαλμένο από τα απώτατα ερέβη της ανθρώπινης ύπαρξης! Ένας κληρωτός της κόλασης που, αν και ζυμωμένος με τον θάνατο, επιμένει αμετανόητα ν΄ ατενίζει τον ουρανό!  Ο απεχθής Έρικ είναι ο μεγάλος έκπτωτος, ο μεγάλος περιθωριακός, που πάντα συναντά κλειδωμένες πόρτες. Είναι ο μεγάλος «ξένος», ο διαφορετικός που η κοινωνία τον έχρισε τέρας -κι εκείνος, πρόθυμος καθρέφτης της σκληρότητάς της, ανταποδίδει. Ο αποκρουστικός Έρικ ξεμπροστιάζει τον κοινωνικό ευγονισμό που ζητά να συντρίψει τις αποκλίσεις από τον χειραγωγήσιμο μέσο όρο. Σε μια κοινωνία που του «ματαιώνει» την ταυτότητα, ο ιδιοφυής μουσικός Έρικ βιώνει το πάθος και την αλήθεια του, με κόστος την απόλυτη μόνωση.

Ο Έρικ συμβολίζει το εσωτερικό σκοτάδι τού καθενός, τις πιο απόκοσμες γωνιές τού ασυνειδήτου, του φροϋδικού μας ΙD, όπως αυτό ισορροπεί την αλήθεια μας: Όλοι τρέμουμε, αναβάλλουμε διαρκώς ν΄ αντιμετωπίσουμε την καλυμμένη ασχήμια και στεκόμαστε μακρυά από την ομορφιά που μας ανήκει! Σε αυτήν τη λογοτεχνική ύπαρξη συμπυκνώνονται καλειδοσκοπικά οι φωτοσκιάσεις της ανθρώπινης ψυχής, όπως εκείνη ταλαντεύεται ανάμεσα στο σκότος και το φως , το καλό και το κακό, την δημιουργία και την καταστροφή.

Κι όμως ο Έρικ παραμένει ένα πλάσμα σαγηνευτικά ακέραιο. Ένα πλάσμα που βιώνει την απόλυτη ασχήμια και αναρριχάται, αποδεσμεύεται και λυτρώνεται ηρωικά, για να πετάξει με τσακισμένα -μα περήφανα- φτερά έως την απρόσιτη ομορφιά. Παραδίνεται σ΄ ένα τέλος θριαμβευτικό, ένα τέλος που παιανίζει την ανάσταση!

Γιατί ο Έρικ ουσιαστικά εκφράζει την αέναη πάλη ανάμεσα στον άγγελο και τον δαίμονα -πάλη που μαίνεται από καταβολής κόσμου. Θριαμβευτής, μα χωρίς διέξοδο, χωρίς εναλλακτική, ολοκληρώνει την νίκη του με το κρεσέντο μιας υπέροχης θυσίας, εγκαταλείπει την απομόνωσή του και βγαίνει στο «φως» για να διεκδικήσει την αγάπη της Κριστίν Νταέ. Την φροντίζει και την προσκυνά ευλαβικά, χωρίς ν΄ αξιώνει τίποτα, ακόμη κι όταν αυτή βρίσκεται ανυπεράσπιστη στα χέρια του.

Το φάντασμα της όπερας

Ο Έρικ βιώνει τον έρωτά του με την «άκρα ταπείνωση» που απαιτεί η ευαγγελική περικοπή, νικώντας κατά κράτος τον πειρασμό να εξουσιάσει την γυναίκα. Η ανυπότακτη ιδιοφυΐα του τον μεταλλάσσει σε άφοβο προσκυνητής της αγάπης, τον ωθεί στην απόλυτη παραχώρηση του εαυτού του με τον τρόπο που μονάχα οι «λαβωμένοι ξέρουν… Κοινωνός της ανώτατης «ευλογίας», πάντα «καταραμένος» απ΄ τους ανθρώπους, αναδύεται και καθαγιάζεται στο «μαρτύριο» του έρωτά του.

O τερατόμορφος Έρικ τού Γκαστόν Λερού μάς διδάσκει την αληθινή ομορφιά, την απρόσιτη στην ατσαλάκωτη συμμετρία. Μας δείχνει τον τρόπο να σπάσουμε τον εγωισμό και να καούμε στην φωτιά του έρωτα, χαρίζοντας φως στις νύχτες των άλλων. Ο συγγραφέας εμπνεύστηκε τον ήρωά του από έναν νεαρό Γάλλο πιανίστα, ονόματι Έρνεστ, που έχασε την αγαπημένη του στην φωτιά στο Ωδείο της Οδού Πελετιέ, που έκαψε και το δικό του πρόσωπο. Στις 28 Οκτωβρίου του 1873, ο Έρνεστ κατέφυγε στα υπόγεια της Όπερας, όπου έζησε έως τέλος της ζωής του συνθέτοντας ένα μνημειώδες έργο στον Έρωτα και τον Θάνατο. Το πτώμα του δεν βρέθηκε ποτέ.

Θρύλος ή πραγματικότητα, ένα είναι βέβαιο: Λαμπρά πνεύματα σαν του Λερού μπορούν, μέσω της Τέχνης, να ανυψώνουν τον «κληρωτό τού χώματος» μέχρι να συναντήσει το αληθινό φως -και ίσως την πολυπόθητη θέωσή του!

Εκδοτικός Οίκος

Διαβάστε επίσης...

Please wait...

Εγγραφείτε στο newsletter μας

Ενημερωθείτε για όλα τα νέα του βιβλίου κατευθείαν στο e-mail σας. Εγγραφείτε τώρα!